Krzysztof Kamil Baczyński

Orfeusz w lesie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Orfeusz¹ w lesie

Poemat

1. Zamysł

On jak wygłos dwustrunny zestroił 

miłość pieśni i miłość niewiasty. 

Teraz ucho ciszą leśną poił, 

kiedy w strumień wstępował liściasty.  

Prawą ręką gałęzie odgarniał, 

lewą ręką lirę tulił drżącą, 

gdy nad głową zbudzona ptaszarnia 

trzepotała chmurą świergocącą.  

A on ptakom i sobie się modlił, 

a modlitwa go do tej zbliżała, 

co mu była poczęciem melodii, 

które spełniał na lirze jej ciała.  

Jeszcze cienia jej nawet nie podszedł, 

już pod dłonią pisklę śpiewu poczynał 

i milczeniem śpiących brzóz warkocze 

w Eurydyki płowe włosy zaklinał.  

2. Wahanie

Skądże ten uśmiech na usta się przybłąkał? 

«Przywróćcie — mówił — do życia tę piosenkę, 

co zmarła we mnie». Wtedy na jego rękę 

dźwięczną kropelką stoczyła się biedronka.  

«Wiem: to jest tkliwość. Lecz ona nie wystarczy. 

Bo więcej trzeba, by śmierć śpiewaniem uwieść: 

na skałach dzikich muzyczne gniazdo uwić, 

by wywieść śpiew od trwogi ludzkiej starszy».  

I wzrok przygasły utonął w własnym cieniu. 

«Oddajcie — mówił — tę moc, co tylko ona 

obudzić mogła». Wtedy jak uskrzydlona 

drapieżność siadł mu jastrząb na ramieniu.  

«Wiem: to są szpony, które się rychło stępią, 

lecz skalnej kory niezdolne nigdy przebić. 

Nie taką drogę trzeba mi pieśnią przebyć, 

by łzami osnuć Jej źrenicę sępią».  

I w leśną ciszę wszeptywał się: «Przestrzeni, 

jakże cię struną, co krwawić śmie, ogarnę?» 

I załkał cicho. I jak jagody czarne 

łzy dojrzewały w puszystych mchów zieleni.  

3. Płacz

Jak zmierzch szare — zlatywały się wilki, 

błędnym wyciem wypełniając las, 

u nóg jego czołgały się: «Zmilknij, 

czemu łzami odzwierzęcasz nas?»  

Jak świt chyże — przybiegały jelenie, 

jak sen ciepłe — łasiły się sarny 

i błagały: «Zmiłuj się, przenieś 

ból i w siebie z powrotem go wgarnij».  

Przypełzały zielone zaskrońce, 

obwijały mu ręce jak pień: 

«Kto ty jesteś, że tak jasny jak słońce 

płaczesz łzami czarnymi jak cień».  

Lecz zadziwił się Orfeusz, gdy w górze 

roześmiała się wierzba płacząca: 

«Jakże, wieszczu, żalem chcesz nas urzec, 

skoro płacz twój nie roztkliwia, lecz wstrząsa?»  

4. Wstyd

I zapadł w siebie gwiazdą, która boli, 

bo go smuciła siła własnej pieśni, 

jakże niecelna — myślał — że pozwolił 

łzom nazbyt ludzkim w grom się ucieleśnić. 

Płacz ma być płaczem — myślał — a łzy łzami, 

a pieśń — wysnutą spod serca muzyką — 

lecz jak ją wysnuć i gdzie nieść? Wtem zamilkł, 

bo jego lira łkała: 

«Eurydyko²! 

Ten, co się z tobą zestrajał, jak z struną 

łączy się liry melodyjne drewno, 

z krawędzi śpiewu w własny mrok się zsunął. 

Jak po obczyźnie stopą brnąc niepewną, 

błąka się w sobie, ocienia żałobą, 

nie żal po tobie, lecz smutek nad sobą...»  

Więc się zawstydził Orfeusz, a mgły 

coraz to gęściej liściami szeleszcząc, 

na twarz mu kładły swe wilgotne sny. 

A on nie wiedział, czy to deszcz, czy łzy. 

I tylko jeż przez mokre biegnąc mchy, 

zbierał na kolce srebrne jabłka deszczu.  

5. Zmaganie

Pod tym dębem, pod stuletnim, wśród gałęzi skrył się, 

a deszcz pierzchnął, siedmiobarwnym łukiem nad nim wzbił się. 

Ledwie okiem w nim utonął, w barwnej brodząc nucie, 

blady błękit tęczę wchłonął, dąb zawołał: «Zbudź się. 

Czas na ciebie, czeka lira, nowej pieśni głodna, 

wdrąż się w ziemię, bij o niebo, serca przepal do dna. 

Ze mną, boski Orfeuszu, zmierz muzyczną siłę, 

mnie pokonasz — śmierć przemożesz³, którą zwyciężyłem. 

Popatrz: uschnie młoda łoza⁴, runie smukła jodła, 

patrz: topole śmierć podcięła, ale mnie nie zmogła. 

W niebo śpiewem rosnę, w ziemię korzeniami wrastam, 

me milczenie jest strumieniem, a ma pieśń liściasta!»  

Więc Orfeusz chwycił lirę rozmodloną dłonią, 

strunę trącił, już obłoki przebudzone dzwonią. 

Jeszcze głosu nie wydobył, już na wargi drżące, 

jak na liście, promieniście wbiega młode słońce. 

I pieśń począł. 

Wrył się w ziemię takim jasnym tonem, 

że wzleciały ponad drzewa krety uskrzydlone, 

że strumienie, co pod ziemią ciemno się poczęły, 

nad brzegami, co je więżą, w lirę się wygięły. 

Wzniósł się w górę, ręką jeno⁵ ciężar strun odmierzał, 

a już wiatrem swego głosu w żołędzie uderzał, 

a żołędzie melodyjnie trącając się wzajem, 

rozdzwoniły włosy wierzby nad leśnym ruczajem, 

a w tych włosach smutek nagły wylągł się tak cicho, 

że nie będąc jeszcze szeptem, szeptał: «Eurydyko...» 

Jeno woda pochwyciła to czułe wezwanie, 

a już w kwiaty je wkropliła na leśnej polanie, 

a tam trawy zielonawe w korzenie wszeptały 

i już drzewa jej imieniem szumieć poczynały. 

Targnął strunę, bo nie szeptem śmierć miał głuchą przemóc, 

lecz wołaniem tak wysokim, jak gwiazda nad ziemią: 

«Chcecie? Rozpacz wam wyśpiewam: płomieniste góry 

rosną we mnie, burza wraża w ziemię kły wichury. 

Chcecie? Błyskawicą chłostam, serca gryzę gromem, 

w ręku piorun mam i rozpacz w oku nieruchomem, 

a ta rozpacz w gniew urasta, a ten gniew jest burzą 

przeciw tobie, której kształty czarno się marmurzą».  

Już nie słowem, ale głosem w twardą korę nieba 

tłukł Orfeusz, aż sypnęła ciężkich gwiazd ulewa... 

Wtedy przerwał, bowiem uczuł, że mu głos uwięźnie 

w niebie drżącym jeszcze... 

Ale dąb milczał potężniej. 

6. Porażka

«Eurydyko, porażka jest słodka. 

Chwała tobie, któryś mnie zwyciężył!»  

Mijał strumień. Trzcina wiała wiotka. 

Las się kończył i zaczynał księżyc.  

A te skały, co wyrosły ostre, 

zdały mu się czułym zapewnieniem.  

A tę noc obejmował jak siostrę, 

nazywał najczulszym imieniem.  

I przemierzał strunami śpiącemi 

oddalenie nie objęte słowem, 

i jak klucz do zamkniętych podziemi 

niósł na wargach milczenie dębowe.  

9–10 luty 1942

Przypisy:

1. Orfeusz (mit. gr.) — poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Hadesa, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis edytorski]

2. Eurydyka (mit. gr.) — ukochana żona Orfeusza, wielkiego poety i śpiewaka, który po śmierci żony poszedł po nią do krainy umarłych. [przypis edytorski]

3. przemóc (daw.) — przezwyciężyć, pokonać. [przypis edytorski]

4. łoza — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]

5. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/baczynski-orfeusz-w-lesie

Tekst opracowany na podstawie: Krzysztof Kamil Baczyński, Poezje, wybór K. Wyka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Maciej Rajski.

Publikację wsparli i wsparły: Katarzyna Walichnowska, Tomasz Kolinko, zby, sroczka, Piotr Skirski, animal, Jan Marcinkiewicz, Sławomir Czarnecki, Joanna Stępień, Alkina, Daga, Justyna Sławik, 10, Beata i Gabrysia Wcisło, Agnieszka Bielawska.

Okładka na podstawie: Big Fear, JD Hancock, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2025-10-01.